Stres jelitowy a dieta lekkostrawna

Stres jelitowy to problem, który coraz częściej wychodzi z cienia dolegliwości uznawanych dawniej za wstydliwe lub „wymyślone”. Bóle brzucha, wzdęcia, biegunki lub zaparcia, kołatanie serca po posiłku czy nagłe parcie na stolec mogą być wynikiem nadmiernego pobudzenia osi mózg–jelita. Odpowiednio zaplanowana dieta lekkostrawna pomaga złagodzić objawy, wyciszyć przewód pokarmowy oraz odzyskać kontrolę nad codziennym funkcjonowaniem. Coraz więcej osób przekonuje się, że to, co dzieje się w głowie, bezpośrednio odbija się na jelitach – i odwrotnie.

Czym jest stres jelitowy i jak działa oś mózg–jelita

Określenie stres jelitowy odnosi się do sytuacji, w której układ pokarmowy reaguje nadmiernie na bodźce emocjonalne, poznawcze lub środowiskowe. To stan, w którym z pozoru niewinny stres w pracy, napięcie rodzinne czy przewlekłe zmęczenie powodują realne, często bardzo dokuczliwe objawy ze strony brzucha. Mechanizm powstawania problemu jest złożony, ale można go opisać w oparciu o tzw. oś mózg–jelita, czyli dwukierunkowy system komunikacji między układem nerwowym a przewodem pokarmowym.

Jelita posiadają własny układ nerwowy – tzw. jelitowy układ nerwowy – nazywany czasem „drugim mózgiem”. Zawiera on miliony neuronów, które odpowiadają za ruchy perystaltyczne, wydzielanie enzymów, ukrwienie ścian jelit czy odczuwanie bólu. W sytuacjach stresowych organizm uruchamia reakcję „walcz lub uciekaj”. Serce bije szybciej, krew odpływa z przewodu pokarmowego do mięśni, rośnie poziom adrenaliny i kortyzolu. Gdy stres ma charakter krótkotrwały, ciało wraca do równowagi. Problem pojawia się, kiedy napięcie jest przewlekłe, a układ trawienny pozostaje stale rozregulowany.

Przewlekły stres może nasilać nadwrażliwość nerwów czuciowych w jelitach. Skutkiem tego nawet normalne, fizjologiczne rozciąganie ściany jelita po posiłku bywa odbierane jako ból, przelewanie lub uczucie „kłucia”. Dodatkowo zaburzeniu ulegają ruchy perystaltyczne – jedni pacjenci obserwują przyspieszone wypróżnienia i biegunki, inni wręcz przeciwnie – dotkliwe zaparcia, wymagające długiego parcia, niekiedy z obecnością krwi w stolcu przy współistniejących hemoroidach. Wiele osób doświadcza też naprzemiennych okresów biegunek i zaparć, co można wiązać z obrazem zespołu jelita nadwrażliwego.

Na oś mózg–jelita wpływa także mikrobiota jelitowa, czyli społeczność bakterii, wirusów i grzybów zamieszkujących nasze jelita. Stres zmienia jej skład – obniża różnorodność, sprzyja rozwojowi drobnoustrojów mniej korzystnych, zwiększa przepuszczalność bariery jelitowej i nasila stan zapalny niskiego stopnia. Z kolei zaburzona mikrobiota wytwarza inne metabolity, które oddziałują na mózg, wpływając na nastrój, jakość snu, poziom lęku czy motywację do działania. Powstaje błędne koło, w którym stres psychiczny nasila stres jelitowy, a dolegliwości ze strony brzucha dodatkowo pogarszają samopoczucie psychiczne.

Stres jelitowy nie jest więc „wymyślony”, ale realny i mierzalny. Badania wykazują zmiany w czynności jelit, wrażliwości bólowej, wydzielaniu hormonów i neuroprzekaźników. To złożony, wieloczynnikowy problem, wymagający podejścia obejmującego zarówno sferę psychiczną, jak i zmianę stylu życia – w tym wprowadzenie dobrze przemyślanej diety lekkostrawnej, dostosowanej indywidualnie do tolerancji i potrzeb organizmu.

Objawy stresu jelitowego – kiedy szukać pomocy

Objawy stresu jelitowego mogą być bardzo różnorodne i różnić się intensywnością w zależności od dnia, nasilenia stresu czy rodzaju spożytych produktów. Charakterystyczne jest to, że często pojawiają się lub wyraźnie nasilają w okresach zwiększonego napięcia emocjonalnego, po nieprzespanej nocy, konfliktach zawodowych, egzaminach, ważnych wystąpieniach czy zmianach życiowych. Przy łagodnych dolegliwościach pacjent zwykle „przeczekuje” gorszy czas. Jednak gdy problem powtarza się, warto zwrócić uwagę na najczęściej występujące symptomy.

Do najczęstszych objawów należą:

• nawracające bóle brzucha o zmiennym charakterze (kłujący, rozpierający, skurczowy),
• wzdęcia, uczucie „pełności”, nadmierne gazy,
• nagłe parcie na stolec, biegunki, częste wizyty w toalecie,
• trudności z wypróżnieniem, zaparcia, twardy stolec, uczucie niepełnego wypróżnienia,
• nudności, czasem brak apetytu, odbijanie, zgaga,
• uczucie przetaczania, przelewania w jelitach, głośne odgłosy z brzucha,
• uczucie osłabienia po posiłku, senność lub odwrotnie – nadmierne pobudzenie.

Warto przyjrzeć się także objawom ogólnym, które często towarzyszą stresowi jelitowemu: lęk, niepokój, drażliwość, trudności z koncentracją, przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, napięcie mięśniowe, zaburzenia snu. Niejednokrotnie pacjent wykonuje liczne badania: morfologię, USG jamy brzusznej, gastroskopię, kolonoskopię, które nie wykazują poważnych zmian strukturalnych. O ile wykluczono choroby organiczne, takie jak nowotwory, choroby zapalne jelit, celiakię, niewydolność narządów, można rozważać rozpoznania czynnościowe, w których kluczowe znaczenie ma właśnie nadreaktywna oś mózg–jelita.

Alarmującymi objawami, wymagającymi pilnej konsultacji lekarskiej, są m.in. krew w stolcu, smoliste stolce, nagła i niezamierzona utrata masy ciała, wysoka gorączka, uporczywe wymioty, znaczne osłabienie, silny ból brzucha nieustępujący po lekach, ból promieniujący do pleców lub barku. Stres jelitowy może współistnieć z poważnymi patologiami, dlatego nigdy nie powinno się samodzielnie stawiać diagnozy, szczególnie przy nowych lub szybko narastających objawach. Po wykluczeniu chorób organicznych bardzo duże znaczenie zyskuje jednak odpowiednio dobrany sposób żywienia i modyfikacja stylu życia.

W praktyce obserwuje się, że osoby z nasilonym stresem jelitowym często ograniczają jedzenie, bo „każdy posiłek kończy się bólem”. To paradoksalnie nasila problem – niedobór kalorii i składników odżywczych osłabia organizm, pogarsza regenerację, zwiększa podatność na kolejny stres. Dlatego tak ważne jest, aby nie rezygnować z jedzenia, lecz szukać takich produktów i sposobów przyrządzania posiłków, które będą lepiej tolerowane, mniej obciążające dla układu pokarmowego i przy okazji korzystne dla mikrobioty jelitowej.

Na czym polega dieta lekkostrawna przy stresie jelitowym

Dieta lekkostrawna w kontekście stresu jelitowego nie jest sztywnym zbiorem zakazów na całe życie, lecz raczej elastycznym narzędziem pozwalającym „uspokoić” jelita w okresach zaostrzeń i stopniowo odbudowywać tolerancję na różne produkty. Jej głównym celem jest zmniejszenie mechanicznego, chemicznego i termicznego obciążenia przewodu pokarmowego, a jednocześnie dostarczenie organizmowi pełnowartościowych składników odżywczych. W odróżnieniu od restrykcyjnych diet eliminacyjnych, klasyczna dieta lekkostrawna stara się zachować możliwie szeroki repertuar produktów, unikając tylko tych, które wywołują lub intensywnie nasilają dolegliwości.

W praktyce oznacza to wybieranie produktów łatwiejszych do strawienia, delikatnych dla śluzówki, niskotłuszczowych i najlepiej gotowanych w wodzie lub na parze, duszonych bez obsmażania czy pieczonych w folii. Zamiast dużych i ciężkich posiłków wprowadza się mniejsze porcje, jedzone regularnie, w spokojnej atmosferze. Niezwykle istotne jest również dokładne przeżuwanie pokarmu – proces trawienia rozpoczyna się już w jamie ustnej, a pośpiech podczas jedzenia sprzyja połykaniu powietrza, wzdęciom oraz zaburzeniom odczuwania sytości.

Dieta lekkostrawna daje najlepsze rezultaty, gdy jest indywidualnie dostosowana. Dwie osoby z bólami brzucha mogą zupełnie inaczej reagować na ten sam produkt. Dlatego kluczowa jest uważna obserwacja organizmu, prowadzenie dzienniczka żywieniowego i współpraca ze specjalistą, który pomoże zauważyć powtarzające się schematy, a następnie zaplanować posiłki tak, aby ograniczyć występowanie objawów, nie doprowadzając przy tym do niedoborów pokarmowych, zbyt niskiej masy ciała czy niedożywienia mikroelementowego.

Produkty zalecane i przeciwwskazane w diecie lekkostrawnej

W kontekście stresu jelitowego warto wyodrębnić kilka grup produktów, które zwykle są lepiej tolerowane, oraz takie, które częściej nasilają dolegliwości. Nie oznacza to, że każda osoba musi bezwzględnie unikać „listy zakazanej”, jednak w okresach nasilenia objawów ich ograniczenie może przynieść zauważalną ulgę.

Do produktów najczęściej zalecanych w diecie lekkostrawnej należą:

• delikatne kasze (np. manna, kuskus, drobna kasza jęczmienna w wersji dobrze rozgotowanej),
• białe pieczywo pszenne na zakwasie lub drożdżach (na etapie ostrego nasilenia objawów),
• ryż biały, makaron pszenny, ziemniaki gotowane lub puree ziemniaczane bez dużej ilości tłuszczu,
• chude mięsa: indyk, kurczak, królik, cielęcina, gotowane lub duszone bez obsmażania,
• ryby o niskiej zawartości tłuszczu (dorsz, mintaj, morszczuk, sola), przygotowane na parze,
• nabiał o obniżonej zawartości tłuszczu – jogurt naturalny, maślanka, kefir u części osób,
• warzywa gotowane i rozdrobnione, np. marchew, dynia, cukinia bez skórki, ziemniak, pietruszka,
• owoce w formie gotowanej lub pieczonej (jabłko bez skórki, gruszka, banan dojrzały),
• oleje roślinne w niewielkiej ilości (olej rzepakowy, oliwa z oliwek dodane na zimno po przyrządzeniu dania).

Po drugiej stronie znajdują się produkty, które bywają przeciwwskazane lub co najmniej problematyczne u wielu pacjentów ze stresem jelitowym:

• potrawy smażone, panierowane, grillowane w wysokiej temperaturze,
• tłuste gatunki mięs (wieprzowina, baranina, kaczka, gęś), tłuste wędliny i kiełbasy,
• fast foody, dania typu „street food”, ciężkie sosy, duże ilości majonezu, śmietany,
• rośliny strączkowe w postaci nieprzetworzonej (fasola, groch, soczewica, ciecierzyca) – u wielu osób nasilają wzdęcia,
• warzywa kapustne (kapusta, kalafior, brokuł, brukselka) i cebulowe (cebula, czosnek, por) w surowej lub mocno przyprawionej formie,
• surowe warzywa o twardej strukturze – papryka, rzodkiewka, ogórek ze skórką, seler naciowy,
• produkty wysokoprzetworzone bogate w syrop glukozowo-fruktozowy, słodziki poliolowe, konserwanty i barwniki,
• napoje gazowane, duże ilości kawy, mocnej herbaty, napojów energetycznych, alkoholu.

Istotne jest również zwrócenie uwagi na temperaturę podawanych potraw. Dania skrajnie gorące lub bardzo zimne mogą dodatkowo drażnić błonę śluzową i prowokować skurcz jelit. Optymalna jest żywność letnia lub lekko ciepła. Dobrze jest też unikać szybkiego picia dużych ilości płynów tuż przed i w trakcie posiłku – lepiej nawadniać się regularnie w mniejszych porcjach, rozłożonych w ciągu dnia.

Zasady komponowania posiłków a redukcja stresu jelitowego

Sama lista „dozwolonych i zakazanych” produktów to zbyt mało, aby skutecznie okiełznać stres jelitowy. Kluczowe znaczenie ma sposób komponowania posiłków, ich regularność oraz kontekst, w jakim są spożywane. Organizm funkcjonuje lepiej, gdy otrzymuje jedzenie o przewidywalnych porach. Nieregularne posiłki, długie przerwy przeplatane nagłym, bardzo obfitym jedzeniem sprzyjają bólom brzucha, zgadze, uczuciu ciężkości i wahaniom energii.

W praktyce warto dążyć do 4–5 mniejszych posiłków dziennie, spożywanych co 3–4 godziny. Śniadanie powinno być zjedzone w ciągu 1–2 godzin po przebudzeniu, nawet jeśli początkowo apetyt jest obniżony. Regularne dostarczanie energii pomaga ustabilizować poziom glukozy we krwi, zmniejszyć napady wilczego głodu oraz ograniczyć mechanizm stresowego podjadania słodyczy czy wysokoprzetworzonych przekąsek. Ostatni większy posiłek warto zaplanować około 2–3 godziny przed snem, aby układ pokarmowy miał czas na wstępne przetworzenie treści przed nocnym odpoczynkiem.

Komponując talerz, warto postawić na połączenie źródła węglowodanów złożonych (np. rozgotowana kasza, ryż, ziemniaki), białka (chude mięso, ryba, jajko, twaróg) oraz niewielkiej ilości dobrze tolerowanych tłuszczów. Dodatek warzyw i owoców należy dostosować do indywidualnej tolerancji – u części osób lepiej sprawdzają się małe porcje gotowanych lub duszonych warzyw, u innych nawet niewielka ilość surowizny wywołuje intensywne wzdęcia. Bardzo pomocna okazuje się stopniowa, kontrolowana ekspozycja na produkty potencjalnie trudniejsze, co pozwala delikatnie poszerzać jadłospis, zamiast utrwalać liczne, nie zawsze uzasadnione eliminacje.

Nie można pominąć wpływu środowiska jedzenia. Spożywanie posiłku w biegu, przy komputerze, w trakcie burzliwej dyskusji czy czytania stresujących wiadomości znacząco zwiększa prawdopodobieństwo dolegliwości jelitowych. Układ pokarmowy lepiej pracuje, gdy jest dostrojony do stanu „odpoczywaj i traw”, a nie „walcz lub uciekaj”. Krótka pauza przed jedzeniem, kilka spokojnych oddechów przeponą, odłożenie telefonu na bok i skupienie uwagi na jedzeniu mogą realnie zmienić sposób odczuwania posiłku przez ciało, zmniejszyć ilość połkniętego powietrza i poprawić tolerancję przyjętej porcji pokarmu.

Dieta lekkostrawna a mikrobiota jelitowa i odporność

Stres jelitowy to nie tylko kwestia objawów trawiennych, ale również stanu naszej mikrobioty. Bakterie jelitowe biorą udział w trawieniu błonnika, syntezie niektórych witamin, produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, a nawet w modulowaniu odpowiedzi immunologicznej. Przewlekły stres, nieprzespane noce, nadmiar wysoko przetworzonej żywności i alkoholu prowadzą do dysbiozy – zaburzenia równowagi w świecie mikroskopijnych mieszkańców jelit. Zmniejsza się liczba bakterii ochronnych, a niekorzystne szczepy mogą zyskiwać przewagę, co nasila stan zapalny i uwrażliwia jelita na bodźce bólowe.

Dieta lekkostrawna powinna więc nie tylko „nie szkodzić” jelitom, ale również wspierać odbudowę zdrowej mikrobioty. Jednym z istotnych elementów jest odpowiednia ilość błonnika pokarmowego, jednak jego dobór wymaga ostrożności. Przy nasilonych biegunkach czy bólu wzdęciowym klasyczny, nierozpuszczalny błonnik z razowego pieczywa, gruboziarnistych kasz czy surowych warzyw może pogarszać sytuację. W takich przypadkach lepiej sprawdza się błonnik rozpuszczalny, obecny m.in. w płatkach owsianych, nasionach babki płesznik (stosowanych z umiarem), dojrzałych bananach czy jabłkach po obróbce cieplnej.

Wspieranie mikrobioty obejmuje także umiarkowane włączanie produktów fermentowanych, takich jak jogurt naturalny, kefir, maślanka czy kiszonki. U części osób ze stresem jelitowym małe porcje jogurtu lub kefiru są dobrze tolerowane i korzystnie wpływają na samopoczucie. Inni odczuwają po nich dyskomfort – wówczas warto rozważyć zmianę rodzaju fermentowanych produktów, ilości czy pory spożycia. Czasem użyteczne są specjalistyczne probiotyki, dobrane przez dietetyka lub lekarza, ale ich skuteczność zależy od właściwego doboru szczepów i czasu suplementacji.

Równowaga w jelitach przekłada się bezpośrednio na odporność. Znaczna część komórek układu immunologicznego znajduje się właśnie w obrębie przewodu pokarmowego. Dysbioza jelitowa może sprzyjać większej podatności na infekcje, wydłużeniu czasu powrotu do zdrowia, a także nasileniu reakcji alergicznych czy nietolerancji pokarmowych. Z tego powodu budowanie diety lekkostrawnej powinno uwzględniać nie tylko doraźną redukcję objawów, ale także długoterminową pracę nad jakością mikrobioty, w tym powolne, przemyślane zwiększanie różnorodności spożywanych produktów, gdy tylko stan jelit na to pozwoli.

Istotne jest także nawodnienie – odpowiednia ilość płynów, najlepiej w postaci wody, naparów ziołowych tolerowanych przez pacjenta lub delikatnych herbat, wspiera prawidłową konsystencję stolca, ułatwia jego pasaż i pośrednio tworzy środowisko korzystne dla jelitowych bakterii. Zarówno przewlekłe odwodnienie, jak i nadmierne spożycie napojów drażniących (kawa, mocna herbata, energetyki, alkohol) mogą zaburzać równowagę w jelitach i podtrzymywać objawy stresu jelitowego.

Rola wsparcia specjalistycznego – jak może pomóc Mój Dietetyk

Samodzielne radzenie sobie ze stresem jelitowym bywa trudne i frustrujące. Wielu pacjentów testuje kolejne diety znalezione w internecie, eliminuje całe grupy produktów, przechodzi z jednej skrajności w drugą, a mimo to objawy powracają. Pojawia się lęk przed jedzeniem, unikanie spotkań towarzyskich, wyjazdów czy ważnych wydarzeń, w obawie przed potrzebą nagłego skorzystania z toalety. Nierzadko towarzyszy temu poczucie niezrozumienia ze strony otoczenia – „przecież wyniki badań są dobre”, a brzuch nadal boli.

W takiej sytuacji szczególnie cenne staje się profesjonalne wsparcie dietetyczne. Sieć poradni Mój Dietetyk oferuje konsultacje dietetyczne ukierunkowane na problemy jelitowe i stres jelitowy zarówno w stacjonarnych gabinetach na terenie kraju, jak i w wygodnej formie online. Podczas współpracy dietetyk analizuje wyniki badań, szczegółowy wywiad medyczny, dotychczasowy sposób żywienia, tryb życia, poziom aktywności fizycznej, jakość snu oraz indywidualne objawy. Na tej podstawie tworzy zindywidualizowany plan diety lekkostrawnej, uwzględniający zarówno etap wyciszania dolegliwości, jak i późniejszego, stopniowego rozszerzania jadłospisu.

Kluczowym elementem takiej współpracy jest edukacja – zrozumienie, jak działa oś mózg–jelita, które produkty faktycznie szkodzą, a które bywają niesłusznie obwiniane za wszystkie problemy. Dzięki temu pacjent zyskuje poczucie sprawczości i kontroli nad własnym zdrowiem, przestaje traktować każdy posiłek jak potencjalne zagrożenie. Dietetyk pomaga również w dostosowaniu diety do realiów codziennego życia: uwzględnia godziny pracy, możliwości gotowania w domu, budżet, preferencje smakowe, a także sytuacje wyjątkowe, takie jak podróże, wyjścia do restauracji czy święta.

Ogromną zaletą konsultacji w Mój Dietetyk jest możliwość regularnego monitorowania postępów, wprowadzania korekt w jadłospisie i wspólnego omawiania trudności. Zmiana nawyków żywieniowych to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i wsparcia. Pozostając w kontakcie ze specjalistą, pacjent może szybko zgłosić nowe objawy, otrzymać propozycję alternatywnych posiłków, doprecyzować porcje czy skonsultować wątpliwości związane z suplementacją. Dzięki temu ryzyko powrotu do starych nawyków lub wpadnięcia w kolejną skrajną dietę znacząco się zmniejsza.

Mój Dietetyk, poprzez swoje gabinety dietetyczne oraz konsultacje online, oferuje także współpracę z innymi specjalistami – lekarzami, psychologami czy fizjoterapeutami – co ma szczególne znaczenie w wieloczynnikowym problemie stresu jelitowego. Holistyczne podejście, uwzględniające zarówno ciało, jak i psychikę, pozwala skuteczniej łagodzić objawy, poprawiać komfort życia i budować długoterminowe strategie radzenia sobie ze stresem.

FAQ – najczęstsze pytania dotyczące stresu jelitowego i diety lekkostrawnej

Czy stres jelitowy może ustąpić całkowicie dzięki diecie?
Dieta lekkostrawna potrafi znacząco złagodzić objawy stresu jelitowego, zmniejszyć bóle brzucha, wzdęcia czy biegunki. Jednak sama zmiana jedzenia rzadko bywa jedynym rozwiązaniem. W wielu przypadkach potrzebne jest równoległe zadbanie o sen, aktywność fizyczną, techniki relaksacyjne, czasem pomoc psychologiczna. Odpowiednio prowadzona dieta staje się ważnym filarem terapii, ale pełny efekt przynosi dopiero połączenie kilku elementów stylu życia.

Jak długo trzeba stosować dietę lekkostrawną przy stresie jelitowym?
Czas stosowania diety lekkostrawnej jest bardzo indywidualny. U części osób wystarczy kilka tygodni, aby jelita się wyciszyły i możliwe było stopniowe rozszerzanie jadłospisu. U innych okres ten bywa dłuższy, a fazy poprawy przeplatają się z zaostrzeniami objawów. Ważne, aby traktować tę dietę jako narzędzie tymczasowe, które modyfikuje się zależnie od samopoczucia, a nie jako stały, sztywny plan na całe życie.

Czy przy stresie jelitowym należy całkowicie wykluczyć gluten i nabiał?
Wykluczenie glutenu lub nabiału jest uzasadnione jedynie wtedy, gdy istnieją konkretne wskazania medyczne, np. celiakia, alergia pokarmowa czy potwierdzona nietolerancja laktozy. U wielu osób stres jelitowy nie ma związku z tymi składnikami, a ich bezpodstawna eliminacja może prowadzić do niedoborów i niepotrzebnych ograniczeń. Decyzję o wykluczeniu produktów najlepiej podejmować po konsultacji z lekarzem i dietetykiem, w oparciu o wyniki badań i obserwację objawów.

Czy dieta lekkostrawna oznacza rezygnację z błonnika?
Dieta lekkostrawna nie polega na całkowitym wykluczeniu błonnika, lecz raczej na jego umiejętnym doborze i stopniowaniu ilości. W początkowej fazie zwykle ogranicza się błonnik nierozpuszczalny i twarde produkty, aby zmniejszyć podrażnienie jelit. Jednocześnie można włączać źródła błonnika rozpuszczalnego w formie dobrze tolerowanej, co wspiera mikrobiotę i perystaltykę. Z czasem, pod kontrolą specjalisty, możliwe jest stopniowe zwiększanie różnorodności błonnika w jadłospisie.

W jaki sposób Mój Dietetyk prowadzi konsultacje online w zakresie stresu jelitowego?
Konsultacje online w Mój Dietetyk odbywają się za pośrednictwem wygodnych narzędzi komunikacji zdalnej – telefonicznie lub przez wideorozmowę. Podczas pierwszego spotkania dietetyk przeprowadza szczegółowy wywiad zdrowotny i żywieniowy, ustala cele terapii oraz prosi o wyniki badań, jeśli są dostępne. Następnie przygotowuje indywidualny plan diety lekkostrawnej, a podczas kolejnych wizyt monitoruje efekty, wprowadza poprawki i pomaga stopniowo rozszerzać jadłospis, dopasowując go do zmieniającej się sytuacji zdrowotnej i życiowej pacjenta.