Witamina E to jeden z najważniejszych przeciwutleniaczy obecnych w diecie, a jej związek z odpornością budzi duże zainteresowanie zarówno pacjentów, jak i specjalistów. Najczęściej mówi się o niej w kontekście ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym, ale jej rola nie kończy się na działaniu antyoksydacyjnym. W praktyce wpływa także na funkcjonowanie błon komórkowych oraz pracę komórek układu immunologicznego. W tym artykule wyjaśniam, czym jest witamina E, jak działa, jakie są jej najlepsze źródła w diecie i kiedy niedobór lub nadmiar mogą mieć znaczenie dla zdrowia.
Witamina E – co to jest?
Witamina E to grupa związków rozpuszczalnych w tłuszczach, do której należą tokoferole i tokotrienole. W żywieniu człowieka najważniejsze znaczenie ma alfa-tokoferol, ponieważ to on jest najlepiej utrzymywany w organizmie i uznawany za główną biologicznie aktywną formę.
Organizm człowieka nie potrafi samodzielnie syntetyzować witaminy E, dlatego musi być ona dostarczana z pożywieniem. Występuje przede wszystkim w olejach roślinnych, orzechach, nasionach i niektórych warzywach. Jej obecność w diecie jest szczególnie ważna, ponieważ jako witamina rozpuszczalna w tłuszczach uczestniczy w ochronie struktur lipidowych komórek.
Warto odróżnić poszczególne formy witaminy E. Tokoferole i tokotrienole mają podobne właściwości antyoksydacyjne, ale różnią się budową chemiczną i aktywnością biologiczną. W suplementach najczęściej spotyka się alfa-tokoferol, choć preparaty mogą zawierać także mieszaniny różnych form.
Jak działa witamina E w organizmie?
Podstawowe działanie witaminy E polega na ochronie lipidów przed utlenianiem. Oznacza to, że pomaga ograniczać uszkodzenia błon komórkowych wywołane przez wolne rodniki, zwłaszcza w sytuacjach zwiększonego stresu oksydacyjnego.
Jest to szczególnie istotne dla komórek układu odpornościowego, które muszą szybko reagować na bodźce i jednocześnie zachować integralność błon. Witamina E może wspierać prawidłową odpowiedź immunologiczną przez wpływ na stabilność komórek oraz regulację niektórych procesów zapalnych.
Jej działanie zależy od kilku czynników:
- ilości tłuszczu w diecie,
- sprawności trawienia i wchłaniania tłuszczów,
- obecności innych przeciwutleniaczy, zwłaszcza witaminy C,
- stanu odżywienia organizmu,
- wieku i chorób przewlekłych wpływających na wchłanianie.
Witamina E nie działa w izolacji. W organizmie współpracuje z innymi składnikami o działaniu antyoksydacyjnym, a jej zużycie może wzrastać wtedy, gdy stres oksydacyjny jest większy, na przykład przy paleniu tytoniu, przewlekłym stanie zapalnym czy diecie ubogiej w świeże produkty roślinne.
Najważniejsze właściwości i funkcje witaminy E
Wpływ witaminy E na zdrowie wynika głównie z jej roli ochronnej wobec komórek i tkanek. Najczęściej omawia się jej znaczenie dla odporności, ale pełnionych funkcji jest więcej.
Ochrona antyoksydacyjna komórek
Najlepiej poznaną właściwością witaminy E jest zdolność do neutralizowania procesów utleniania w obrębie lipidów. To ważne, ponieważ błony komórkowe są bogate w tłuszcze wielonienasycone, które są szczególnie podatne na uszkodzenia oksydacyjne.
Dzięki temu witamina E wspiera ochronę komórek w całym organizmie, w tym komórek odpornościowych. Nie oznacza to jednak, że duże dawki automatycznie przynoszą lepszy efekt zdrowotny.
Wsparcie odporności
Witamina E a odporność to temat istotny szczególnie u osób starszych i tych, których dieta jest monotonna. Prawidłowe stężenie witaminy E sprzyja sprawnej pracy komórek układu immunologicznego, w tym limfocytów i innych komórek zaangażowanych w odpowiedź obronną organizmu.
Jej wpływ na zdrowie immunologiczne dotyczy przede wszystkim utrzymywania prawidłowych warunków funkcjonowania komórek oraz ograniczania nadmiernego stresu oksydacyjnego. Badania sugerują, że zbyt niskie spożycie może osłabiać jakość odpowiedzi odpornościowej, ale suplementacja nie zawsze daje wyraźne korzyści u osób dobrze odżywionych.
Ochrona błon komórkowych
Witamina E wbudowuje się w struktury lipidowe błon komórkowych. Dzięki temu pomaga utrzymać ich stabilność i elastyczność, co ma znaczenie dla prawidłowego przekazywania sygnałów i pracy komórek.
To ważne zwłaszcza w tkankach narażonych na intensywny metabolizm tlenowy, takich jak mięśnie, układ nerwowy i układ odpornościowy. Ochrona błon komórkowych jest jedną z głównych funkcji witaminy E w organizmie.
Wpływ na układ krążenia
Witamina E bierze udział w ochronie lipoprotein i lipidów przed utlenianiem. Z tego powodu od dawna interesuje badaczy w kontekście zdrowia serca i naczyń krwionośnych.
Warto jednak zachować ostrożność interpretacyjną. Sama obecność witaminy E w diecie jest elementem zdrowego modelu żywienia, ale wysokie dawki suplementów nie są uniwersalnym sposobem wspierania układu sercowo-naczyniowego.
Znaczenie dla skóry
Witamina E wpływa na stan skóry głównie pośrednio, przez ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym i wspieranie bariery lipidowej. Dlatego często pojawia się zarówno w zaleceniach dietetycznych, jak i w kosmetykach.
Z punktu widzenia żywienia najważniejsze jest regularne dostarczanie jej z codzienną dietą. Niedobór może pogarszać ogólną ochronę komórek, choć zwykle nie daje szybkich i charakterystycznych objawów skórnych u osób zdrowych.
Współpraca z innymi przeciwutleniaczami
Witamina E działa skuteczniej jako element całego systemu antyoksydacyjnego. Szczególnie istotna jest jej współpraca z witaminą C, która może uczestniczyć w odtwarzaniu aktywnej formy witaminy E po neutralizacji wolnych rodników.
W praktyce oznacza to, że największe znaczenie ma całościowy sposób odżywiania, a nie tylko jeden składnik. Dieta bogata w różnorodne produkty roślinne i zdrowe tłuszcze zwykle wspiera jej działanie najlepiej.
Najlepsze źródła witaminy E w diecie
Najlepsze źródła witaminy E to przede wszystkim produkty roślinne bogate w tłuszcz. Jej zawartość może się różnić w zależności od odmiany, stopnia przetworzenia, warunków przechowywania i sposobu obróbki.
Do produktów bogatych w witaminę E należą:
- olej z kiełków pszenicy,
- olej słonecznikowy, rzepakowy i oliwa z oliwek,
- migdały, orzechy laskowe i orzeszki ziemne,
- nasiona słonecznika,
- awokado,
- zielone warzywa liściaste,
- produkty pełnoziarniste,
- niektóre produkty wzbogacane.
W praktyce duże znaczenie mają szczególnie oleje tłoczone na zimno, orzechy i pestki. Zielone warzywa także dostarczają witaminy E, ale zwykle w mniejszych ilościach niż tłuste produkty roślinne.
| Produkt | Zawartość witaminy E | Typowa porcja | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Olej z kiełków pszenicy | Bardzo wysoka, zależna od producenta | 1 łyżka | Jedno z najbogatszych źródeł, wrażliwe na światło i tlen |
| Nasiona słonecznika | Wysoka | 2–3 łyżki | Dobre źródło do sałatek, owsianek i past |
| Migdały | Wysoka | Garść | Wygodne źródło do codziennej diety |
| Olej słonecznikowy | Wysoka | 1 łyżka | Zawartość zależy od rafinacji i przechowywania |
| Orzechy laskowe | Umiarkowana do wysokiej | Garść | Dobre źródło razem z innymi orzechami |
| Awokado | Umiarkowana | 1/2 owocu | Łączy witaminę E z jednonienasyconymi tłuszczami |
| Szpinak | Umiarkowana | 1 miska po obróbce lub duża porcja na surowo | Dostarcza także folianów i karotenoidów |
Biodostępność i wchłanianie witaminy E
Witamina E jest witaminą rozpuszczalną w tłuszczach, dlatego jej wchłanianie zależy od obecności tłuszczu w posiłku oraz prawidłowego trawienia lipidów. Trafia do organizmu wraz z micelami tworzonymi w jelicie cienkim, a następnie jest transportowana z udziałem lipoprotein.
Największe znaczenie biologiczne ma alfa-tokoferol, ponieważ organizm preferencyjnie go zatrzymuje i transportuje. Inne formy witaminy E również występują w żywności, ale ich los metaboliczny jest nieco inny.
Na biodostępność witaminy E wpływają:
- obecność tłuszczu w posiłku,
- prawidłowe wydzielanie żółci i enzymów trawiennych,
- stan jelit oraz wątroby,
- forma spożycia – naturalna w żywności lub w suplemencie,
- stopień utlenienia produktu podczas przechowywania.
Wchłanianie mogą ograniczać zaburzenia wchłaniania tłuszczów, choroby trzustki, cholestaza, niektóre choroby jelit oraz bardzo niskotłuszczowa dieta. Problematyczne bywa również długie przechowywanie olejów i orzechów w nieodpowiednich warunkach, ponieważ witamina E jest wrażliwa na działanie tlenu, światła i wysokiej temperatury.
Aby poprawić przyswajanie, warto łączyć źródła witaminy E z posiłkami zawierającymi tłuszcz, co w praktyce zwykle dzieje się naturalnie. Dobrym przykładem są sałatki z dodatkiem oliwy, kasza z pestkami lub warzywa podawane z awokado.
Zapotrzebowanie na witaminę E
Dla witaminy E ustalono normy spożycia, najczęściej wyrażane jako równoważnik alfa-tokoferolu. Dokładne wartości zależą od wieku, płci i stanu fizjologicznego.
W praktyce zapotrzebowanie na witaminę E jest zwykle możliwe do pokrycia dobrze zbilansowaną dietą zawierającą zdrowe tłuszcze, orzechy, pestki i produkty roślinne. Szczególną uwagę powinny zwrócić osoby stosujące bardzo restrykcyjne diety eliminacyjne lub diety skrajnie niskotłuszczowe.
Wyższe znaczenie odpowiedniej podaży mogą mieć:
- osoby starsze,
- kobiety w ciąży i karmiące piersią,
- osoby z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów,
- pacjenci z chorobami przewlekłymi przewodu pokarmowego,
- osoby na monotonnych dietach o niskiej podaży olejów, orzechów i nasion.
Jeżeli potrzebna jest dokładna ocena podaży, najlepiej odnieść jadłospis do aktualnych norm żywienia dla populacji polskiej oraz skonsultować go z dietetykiem.
Niedobór witaminy E – przyczyny i objawy
Niedobór witaminy E u zdrowych osób jedzących wystarczającą ilość tłuszczu i różnorodnych produktów roślinnych nie należy do najczęstszych problemów. Znacznie częściej dotyczy osób z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów lub z chorobami, które utrudniają transport tej witaminy w organizmie.
Do najczęstszych przyczyn niedoboru należą:
- przewlekłe zaburzenia wchłaniania tłuszczów,
- choroby wątroby i dróg żółciowych,
- niektóre choroby trzustki,
- bardzo niskotłuszczowe lub źle zbilansowane diety,
- rzadkie zaburzenia genetyczne związane z metabolizmem witaminy E.
Objawy niedoboru są zwykle nieswoiste i nie pozwalają na samodzielne rozpoznanie problemu. Przy poważniejszym i długotrwałym niedoborze mogą pojawiać się zaburzenia nerwowo-mięśniowe, osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku oraz zwiększona podatność komórek na stres oksydacyjny.
W kontekście odporności zbyt niska podaż witaminy E może wiązać się z mniej optymalnym funkcjonowaniem układu immunologicznego. Nie oznacza to jednak, że każdy spadek odporności wynika z niedoboru tej witaminy.
Diagnostyka opiera się na ocenie klinicznej i badaniach laboratoryjnych zlecanych przez lekarza. Samo występowanie zmęczenia czy częstszych infekcji nie jest wystarczające do rozpoznania niedoboru.
Nadmiar witaminy E – skutki uboczne i bezpieczeństwo
Nadmiar witaminy E z samej żywności jest mało prawdopodobny. Znacznie większe ryzyko dotyczy suplementacji wysokimi dawkami, szczególnie wtedy, gdy preparaty są przyjmowane przez długi czas bez wskazań i kontroli medycznej.
Możliwe działania niepożądane nadmiaru obejmują przede wszystkim zwiększone ryzyko zaburzeń krzepnięcia, zwłaszcza u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe. W literaturze zwraca się też uwagę na to, że więcej nie zawsze znaczy lepiej, a wysokie dawki antyoksydantów mogą zaburzać delikatną równowagę procesów oksydacyjno-redukcyjnych.
Szczególną ostrożność powinny zachować:
- osoby stosujące leki przeciwzakrzepowe,
- pacjenci przed zabiegami operacyjnymi,
- osoby przyjmujące wieloskładnikowe suplementy zawierające kilka źródeł witaminy E,
- osoby samodzielnie stosujące dawki znacznie przekraczające normy żywieniowe.
Jeżeli planowana jest suplementacja w wyższych dawkach, warto uwzględnić górny tolerowany poziom spożycia obowiązujący w danym kraju lub według stosowanych norm. Nie należy ustalać takich dawek na własną rękę.
Witamina E a zdrowie i cele żywieniowe
Witamina E a odporność
To właśnie ten obszar najczęściej interesuje osoby wpisujące w wyszukiwarkę frazę witamina E a odporność. Witamina E wspiera odporność pośrednio, chroniąc komórki układu immunologicznego przed stresem oksydacyjnym i pomagając utrzymać prawidłowe funkcje błon komórkowych.
Największe znaczenie ma prawidłowe pokrycie zapotrzebowania, a nie stosowanie bardzo wysokich dawek. U osób niedożywionych lub z niedoborami poprawa podaży może mieć znaczenie praktyczne, natomiast u osób dobrze odżywionych efekty dodatkowej suplementacji bywają niejednoznaczne.
Witamina E a zdrowie serca
Witamina E uczestniczy w ochronie lipidów przed utlenianiem, co biologicznie wiąże się ze zdrowiem układu krążenia. Jednak z punktu widzenia praktyki żywieniowej ważniejszy jest cały model diety bogatej w warzywa, orzechy, nasiona i nienasycone tłuszcze niż pojedynczy suplement.
Nie ma podstaw, by traktować witaminę E jako samodzielne rozwiązanie problemów sercowo-naczyniowych. Jej rola jest wspierająca i zależy od całokształtu stylu życia.
Witamina E a skóra
W kontekście skóry witamina E jest kojarzona z ochroną przed stresem oksydacyjnym i wspieraniem bariery lipidowej. Dieta zawierająca odpowiednią ilość tej witaminy może pomagać utrzymać prawidłowy stan komórek skóry, choć nie działa jak szybki środek poprawiający wygląd.
Najsilniejszy efekt praktyczny daje zwykle połączenie zbilansowanej diety, odpowiedniej podaży tłuszczów, ochrony przeciwsłonecznej i ogólnej dbałości o stan odżywienia.
Suplementacja witaminy E – czy jest potrzebna?
W większości przypadków suplementacja witaminy E nie jest konieczna, jeśli dieta jest różnorodna i zawiera źródła zdrowych tłuszczów. Regularne spożywanie olejów roślinnych, orzechów, nasion i warzyw zwykle pozwala pokryć zapotrzebowanie.
Suplementację można rozważyć przede wszystkim wtedy, gdy istnieje zwiększone ryzyko niedoboru lub potwierdzone zaburzenia wchłaniania. Dotyczy to zwłaszcza osób z chorobami przewodu pokarmowego, zaburzeniami wchłaniania tłuszczów lub stanami klinicznymi wymagającymi indywidualnego prowadzenia żywieniowego.
Dostępne są różne formy preparatów, między innymi:
- naturalny alfa-tokoferol,
- syntetyczny alfa-tokoferol,
- mieszanki tokoferoli,
- preparaty wielowitaminowe zawierające witaminę E.
Przy wyborze suplementu warto zwrócić uwagę na dawkę, skład całego preparatu oraz obecność innych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Osoby przyjmujące leki, kobiety w ciąży, osoby starsze i pacjenci z chorobami przewlekłymi powinni skonsultować suplementację z lekarzem lub dietetykiem.
Interakcje i przeciwwskazania
Najważniejsze interakcje witaminy E dotyczą leków wpływających na krzepnięcie krwi. Wysokie dawki suplementów mogą nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych lub przeciwpłytkowych, dlatego takie połączenia wymagają szczególnej ostrożności.
Znaczenie mogą mieć również interakcje z innymi suplementami antyoksydacyjnymi, zwłaszcza gdy kilka preparatów dostarcza tej samej witaminy w dużych ilościach. Problemem bywa nie pojedynczy suplement, lecz ich łączenie bez kontroli dawki całkowitej.
Na skuteczność wchłaniania mogą wpływać także:
- leki ograniczające wchłanianie tłuszczów,
- choroby trzustki, wątroby i dróg żółciowych,
- przewlekłe choroby jelit,
- bardzo niskotłuszczowa dieta.
W ciąży i podczas karmienia piersią witamina E jest potrzebna, ale suplementacja ponad uzasadnione potrzeby nie powinna być prowadzona samodzielnie. W tych okresach szczególnie ważne jest oparcie się na zaleceniach specjalisty.
Najczęstsze błędy i mity dotyczące witaminy E
Im więcej witaminy E, tym lepsza odporność
To jeden z najczęstszych mitów. Prawidłowa odporność zależy od całego stylu życia, stanu odżywienia, snu, aktywności fizycznej i wielu składników diety, a nie od megadawek jednej witaminy.
W praktyce liczy się pokrycie zapotrzebowania, a nie przekraczanie go bez wskazań.
Suplement może zastąpić dietę
Preparat z witaminą E nie zastępuje produktów bogatych w ten składnik. Żywność dostarcza jednocześnie innych związków bioaktywnych, tłuszczów nienasyconych, błonnika i mikroelementów, które wspólnie wpływają na zdrowie.
Suplementacja ma sens głównie wtedy, gdy istnieje konkretna potrzeba.
Witamina E działa tak samo w każdej formie
To uproszczenie. Witamina E obejmuje kilka form chemicznych, a organizm preferencyjnie wykorzystuje alfa-tokoferol. Różnice dotyczą nie tylko aktywności biologicznej, ale też sposobu metabolizowania i utrzymywania w ustroju.
Niedobór witaminy E łatwo rozpoznać po objawach
Objawy niedoboru są zwykle mało charakterystyczne. Osłabienie czy częstsze infekcje mogą mieć wiele przyczyn, dlatego nie powinny być podstawą do samodzielnego rozpoznania niedoboru ani do stosowania wysokich dawek suplementów.
Każdy olej jest równie dobrym źródłem witaminy E
Zawartość witaminy E istotnie różni się między olejami. Znaczenie ma też sposób tłoczenia, rafinacja oraz przechowywanie. Olej długo stojący w ciepłym i jasnym miejscu będzie gorszym źródłem niż świeży produkt przechowywany prawidłowo.
Naturalne suplementy są zawsze bezpieczne
Naturalne pochodzenie nie gwarantuje bezpieczeństwa przy wysokich dawkach. Także suplementy oparte na naturalnych formach witaminy E mogą wchodzić w interakcje z lekami i nie powinny być stosowane bezrefleksyjnie.
Jak zadbać o odpowiednią ilość witaminy E w diecie?
Najskuteczniejsze są proste, codzienne działania, a nie okazjonalne sięganie po pojedynczy „superprodukt”. Oto praktyczne wskazówki:
- Dodawaj orzechy i pestki do codziennych posiłków – garść migdałów lub 2–3 łyżki pestek słonecznika to wygodny sposób na zwiększenie podaży.
- Używaj dobrej jakości olejów roślinnych – oliwa, olej rzepakowy czy słonecznikowy sprawdzają się jako dodatek do sałatek, warzyw i kasz.
- Nie stosuj skrajnie niskotłuszczowej diety bez wskazań – witamina E potrzebuje tłuszczu do prawidłowego wchłaniania.
- Włączaj awokado i zielone warzywa liściaste – nie są najbogatszym źródłem, ale pomagają regularnie zwiększać podaż witaminy E.
- Dbaj o przechowywanie produktów – orzechy i oleje trzymaj z dala od światła, ciepła i powietrza, aby ograniczyć straty witaminy E.
- Komponuj posiłki z tłuszczem – sałatka bez dodatku tłuszczu może dostarczyć mniej przyswajalnej witaminy E niż ta sama sałatka z oliwą.
- Nie sięgaj automatycznie po suplementy – najpierw oceń dietę i ewentualne czynniki ryzyka niedoboru.
- Skonsultuj się ze specjalistą przy chorobach przewodu pokarmowego – zaburzenia wchłaniania tłuszczów mogą wymagać indywidualnego postępowania.
FAQ
Czy witamina E wspiera odporność?
Tak, witamina E wspiera odporność głównie przez ochronę komórek układu immunologicznego przed stresem oksydacyjnym i pomoc w utrzymaniu prawidłowych funkcji błon komórkowych. Jej rola jest wspierająca, a nie lecznicza. Największe znaczenie ma pokrycie zapotrzebowania z diety, a nie stosowanie bardzo wysokich dawek suplementów.
Jak działa witamina E w organizmie?
Witamina E działa przede wszystkim jako przeciwutleniacz rozpuszczalny w tłuszczach. Chroni lipidy i błony komórkowe przed utlenianiem, a dzięki temu wspiera prawidłowe funkcjonowanie wielu tkanek, w tym układu odpornościowego, skóry i układu nerwowego. Jej działanie zależy także od prawidłowego wchłaniania tłuszczów.
Jakie są najlepsze źródła witaminy E?
Najlepsze źródła witaminy E to oleje roślinne, migdały, orzechy laskowe, pestki słonecznika, awokado i zielone warzywa liściaste. Szczególnie dużo dostarczają produkty tłuste pochodzenia roślinnego. W praktyce warto regularnie łączyć kilka źródeł, bo wtedy łatwiej pokryć zapotrzebowanie bez suplementacji.
Czy niedobór witaminy E jest częsty?
Nie, niedobór witaminy E nie jest bardzo częsty u zdrowych osób jedzących różnorodnie. Częściej dotyczy osób z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów, chorobami przewodu pokarmowego lub stosujących źle zbilansowane, bardzo niskotłuszczowe diety. Objawy są zwykle nieswoiste, dlatego wymagają oceny lekarskiej i ewentualnej diagnostyki.
Czy można przedawkować witaminę E?
Tak, przedawkowanie witaminy E jest możliwe głównie przy długotrwałej suplementacji wysokimi dawkami. Zwykła dieta rzadko prowadzi do nadmiaru. Największe znaczenie praktyczne ma ryzyko interakcji z lekami wpływającymi na krzepnięcie krwi, dlatego suplementy nie powinny być stosowane bez kontroli w takich sytuacjach.
Czy witamina E wchłania się lepiej z tłuszczem?
Tak, witamina E wchłania się lepiej w obecności tłuszczu, ponieważ jest witaminą rozpuszczalną w tłuszczach. Dlatego produkty bogate w witaminę E najlepiej spożywać w ramach pełnego posiłku zawierającego lipidy. Problemy z trawieniem i wchłanianiem tłuszczów mogą istotnie pogarszać jej biodostępność.
Czy warto suplementować witaminę E profilaktycznie?
Nie zawsze. Profilaktyczna suplementacja witaminy E nie jest standardowo potrzebna osobom, które mają dobrze zbilansowaną dietę. Można ją rozważyć przy potwierdzonym niedoborze, zwiększonym ryzyku jego wystąpienia lub zaburzeniach wchłaniania. Decyzję najlepiej podejmować po ocenie diety, stanu zdrowia i przyjmowanych leków.
Kto powinien uważać na suplementy z witaminą E?
Największą ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe, pacjenci przed zabiegami operacyjnymi oraz osoby stosujące kilka suplementów jednocześnie. U nich łatwiej o zbyt wysoką łączną dawkę lub niepożądane interakcje. W takich sytuacjach warto skonsultować suplementację z lekarzem.
Powrót