Powstawanie postbiotyków
Postbiotyki powstają zarówno w naturalnych procesach metabolicznych, jak i w wyniku celowych działań technologicznych. W naszym układzie pokarmowym dobroczynne bakterie jelitowe fermentują błonnik pokarmowy oraz inne niestrawne składniki diety, produkując przy tym liczne związki o korzystnym działaniu. Należą do nich między innymi krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (takie jak kwas masłowy, propionowy i octowy), które odżywiają komórki nabłonka jelit i wspierają szczelność bariery jelitowej. Powstają również inne metabolity, np. kwas mlekowy, bakteriocyny (naturalne substancje antybakteryjne) czy witaminy z grupy B i K syntetyzowane przez mikroflorę. Te produkty fermentacji są właśnie postbiotykami, które następnie oddziałują korzystnie na gospodarza.
Można również otrzymać postbiotyki w sposób kontrolowany poza organizmem. W warunkach laboratoryjnych hoduje się określone szczepy probiotyków, a następnie poddaje je procesom inaktywacji, takim jak pasteryzacja czy liofilizacja. Takie celowo „uśmiercone” drobnoustroje wraz z zachowanymi składnikami (fragmentami komórek, białkami, wielocukrami) stanowią również postbiotyki, o ile wykazują udokumentowany pozytywny wpływ na zdrowie. Dzięki tym metodom uzyskuje się preparaty postbiotyczne zawierające bogactwo bioaktywnych cząsteczek, bez ryzyka związanego z obecnością żywych bakterii.
Znaczenie postbiotyków dla zdrowia jelit
Znaczna część prozdrowotnego działania postbiotyków przejawia się w obrębie układu pokarmowego. Substancje te wspierają prawidłowe funkcjonowanie mikrobioty jelitowej i dbają o kondycję nabłonka jelit. Postbiotyki wzmacniają barierę jelitową poprzez stymulację produkcji ochronnych substancji (np. mucyn, czyli składników śluzu pokrywającego nabłonek). Dzięki temu ściana jelita pozostaje szczelna i nie przepuszcza szkodliwych drobin, alergenów czy patogenów do krwiobiegu. Utrzymanie integralności bariery jelitowej przekłada się na lepsze zdrowie całego organizmu, ponieważ zapobiega przewlekłym stanom zapalnym wywołanym „przeciekającym” jelitem.
Postbiotyki pomagają również utrzymać równowagę mikroflory w przewodzie pokarmowym. Niektóre z nich działają jak naturalne prebiotyki dla innych pożytecznych bakterii – dostarczają im pożywki i stymulują ich rozwój. Inne z kolei hamują namnażanie drobnoustrojów chorobotwórczych poprzez obniżanie pH (np. kwas masłowy i mlekowy tworzą kwaśne środowisko niekorzystne dla patogenów) lub bezpośrednie działanie przeciwdrobnoustrojowe (choćby wspomniane bakteriocyny zwalczające szkodliwe bakterie). W efekcie postbiotyki przyczyniają się do utrzymania eubiozy, czyli prawidłowego składu i aktywności mikrobioty jelitowej. To z kolei przekłada się na lepsze trawienie, sprawniejsze wchłanianie składników odżywczych oraz ogólną kondycję jelit.
Korzyści zdrowotne postbiotyków
Postbiotyki wpływają korzystnie nie tylko na jelita, ale również na wiele innych aspektów zdrowia. Ważny jest ich pozytywny wpływ na układ odpornościowy. Komórki układu odpornościowego rozpoznają cząsteczki obecne w postbiotykach (np. fragmenty ścian komórkowych bakterii), co pobudza je do działania. Dzięki temu możliwe jest lepsze zwalczanie infekcji oraz ogólna mobilizacja mechanizmów obronnych organizmu. Jednocześnie wiele postbiotyków wykazuje działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, pomagając utrzymać stany zapalne pod kontrolą i chroniąc komórki przed uszkodzeniami przez wolne rodniki.
Kolejną istotną korzyścią wynikającą ze stosowania postbiotyków jest poprawa metabolizmu. Badania sugerują, że niektóre z tych substancji mogą obniżać poziom „złego” cholesterolu (LDL) we krwi oraz korzystnie wpływać na gospodarkę glukozą, poprawiając wrażliwość na insulinę. Dzięki temu potencjalnie zmniejsza się ryzyko rozwoju chorób cywilizacyjnych, takich jak miażdżyca czy cukrzyca typu 2. Co więcej, postbiotyki mogą wspierać utrzymanie prawidłowej masy ciała – np. kwas masłowy wpływa na komórki tkanki tłuszczowej, zmniejszając stan zapalny w otyłej tkance i poprawiając tolerancję glukozy.
Stan mikrobioty jelitowej oddziałuje też na kondycję psychiczną człowieka poprzez tzw. oś jelitowo-mózgową. Postbiotyki uczestniczą w tej komunikacji, ponieważ niektóre z nich potrafią wpływać na układ nerwowy. Przykładowo krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (m.in. maślan) modulują produkcję neuroprzekaźników w jelicie, co może przekładać się na poprawę nastroju i funkcji poznawczych. Choć badania nad wpływem postbiotyków na zdrowie psychiczne są wciąż w toku, pierwsze wyniki są obiecujące.
Postbiotyki a probiotyki i prebiotyki
Pojęcia probiotyków, prebiotyków oraz postbiotyków są ze sobą powiązane, ale oznaczają inne rzeczy. Probiotyki to nic innego jak żywe, dobroczynne bakterie (lub drożdże) podawane organizmowi, by wywierać korzyści zdrowotne. Prebiotyki natomiast stanowią „pokarm” dla tych pożytecznych mikroorganizmów – zazwyczaj są to składniki diety włóknistej, jak błonnik czy inulina, których ludzkie enzymy trawienne nie rozkładają, za to robią to bakterie jelitowe. Z kolei postbiotyki to właśnie produkty powstające z metabolizmu probiotyków lub z ich komórek po obumarciu. Innymi słowy: prebiotyki są pożywką, probiotyki to „dobre” bakterie, a postbiotyki to korzystne dla zdrowia substancje, które po nich pozostają.
Warto pamiętać, że wszystkie trzy elementy współdziałają ze sobą w utrzymaniu zdrowego układu pokarmowego. Często zaleca się łączne stosowanie pro- i prebiotyków (tzw. synbiotyki), by jednocześnie dostarczyć dobrych bakterii i ich pożywki. Coraz częściej do tej kombinacji dodaje się również postbiotyki, co może dodatkowo wspierać np. dojrzewanie układu odpornościowego (przykładem są mieszanki dla niemowląt, które zawierają zarówno oligosacharydy prebiotyczne, jak i postbiotyki). W odróżnieniu od żywych probiotyków, preparaty postbiotyczne są bardziej stabilne i bezpieczne w warunkach przechowywania, bo nie grozi im obumieranie czy przerost niepożądanych szczepów. Jednak ich działanie jest komplementarne – najlepiej służy zdrowiu synergia wszystkich składników: odpowiednia dieta bogata w prebiotyki, obecność dobrych bakterii oraz produkowane przez nie postbiotyki.
Źródła postbiotyków w diecie
Najprostszym sposobem na dostarczenie organizmowi postbiotyków jest spożywanie żywności fermentowanej. Tradycyjne produkty fermentowane zawierają całe bogactwo takich prozdrowotnych składników: podczas fermentacji bakterie i drożdże produkują kwasy organiczne (np. mlekowy, octowy), alkohol, dwutlenek węgla, enzymy, a także wiele pomniejszych związków nadających produktom charakterystyczny smak i aromat. Co więcej, w fermentowanej żywności znajdują się nie tylko metabolity, ale często też obumarłe komórki bakteryjne i ich fragmenty – również one wywierają korzystny efekt w naszym przewodzie pokarmowym. Dlatego regularne sięganie po kiszonki czy napoje fermentowane dostarcza organizmowi nie tylko żywych kultur bakterii, ale także gotowych postbiotyków, które te bakterie wytworzyły.
Do bogatych źródeł postbiotyków można zaliczyć całą gamę fermentowanych przetworów spożywczych. Poniżej kilka przykładów:
- Fermentowane produkty mleczne: jogurt, kefir, maślanka, sery pleśniowe – zawierają bakterie mlekowe i ich metabolity (kwasy, enzymy, peptydy).
- Kiszonki warzywne: kiszona kapusta, ogórki kiszone, kimchi, zakwas z buraków – bogate w kwas mlekowy, ocet, witaminy i inne związki powstałe podczas fermentacji.
- Inne produkty fermentowane: kombucha (fermentowana herbata), kwas chlebowy, miso, tempeh – różnego rodzaju fermentacje dostarczające unikalnych postbiotycznych składników.
Poza żywnością fermentowaną, źródłem postbiotyków są również specjalne preparaty i suplementy. Coraz częściej na rynku pojawiają się produkty zawierające inaktywowane szczepy bakterii (np. pasteryzowane kultury Akkermansia muciniphila) lub izolowane metabolity, takie jak maślan sodu (sól kwasu masłowego). Są one przeznaczone dla osób, które chcą skorzystać z dobrodziejstw postbiotyków, a nie zawsze spożywają wystarczająco dużo fermentowanych produktów. Warto jednak pamiętać, że naturalna dieta bogata w różnorodne fermentowane pokarmy oraz błonnik wspiera produkcję postbiotyków bez konieczności suplementacji.
Zastosowanie postbiotyków w dietetyce
Postbiotyki znajdują coraz szersze zastosowanie w obszarze dietetyki i medycyny. Ze względu na swój bezpieczny profil stosuje się je jako alternatywę lub uzupełnienie dla tradycyjnych probiotyków, zwłaszcza u osób, u których podawanie żywych bakterii jest ryzykowne lub niewskazane. Przykładowo u wcześniaków, noworodków czy pacjentów z głębokimi zaburzeniami odporności lepiej sprawdzają się preparaty zawierające inaktywowane szczepy bakterii niż klasyczne probiotyki. Postbiotyki wykorzystuje się także w żywieniu niemowląt i małych dzieci – dodatek tych substancji do mleka modyfikowanego może wspierać rozwój zdrowej mikrobioty oraz układu odpornościowego u maluchów karmionych sztucznie.
Kolejnym polem zastosowania postbiotyków jest wspomaganie leczenia różnych schorzeń przewodu pokarmowego. Badania kliniczne wskazują, że niektóre preparaty zawierające inaktywowane bakterie mogą pomagać w łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego (IBS) czy przyspieszać zdrowienie po biegunce infekcyjnej. Postbiotyki mogą również wspierać terapię chorób zapalnych jelit oraz zapobiegać powikłaniom po antybiotykoterapii poprzez szybszą odbudowę prawidłowej mikroflory. W dietetyce sportowej rozważa się ich wykorzystanie do poprawy regeneracji i obniżenia stresu oksydacyjnego po intensywnym wysiłku, choć temat ten wymaga dalszych badań.
W praktyce każdy postbiotyk należy oceniać indywidualnie pod kątem skuteczności i możliwych zastosowań. Nie ma uniwersalnego „lekarstwa na wszystko”, ale dodanie postbiotyków do planu żywieniowego może przynieść korzyści w konkretnych sytuacjach. Dietetycy i lekarze coraz częściej śledzą wyniki nowych badań naukowych na ten temat, aby skutecznie włączać postbiotyki do rekomendacji żywieniowych dla pacjentów. Wraz z poszerzającą się wiedzą o mikrobiomie i jego znaczeniu, należy oczekiwać, że rola postbiotyków w dietetyce będzie nadal rosła.
Bezpieczeństwo stosowania postbiotyków
Jedną z głównych zalet postbiotyków jest ich wysoki profil bezpieczeństwa. Ponieważ nie zawierają żywych mikroorganizmów, nie ma ryzyka, że spowodują infekcję czy niekontrolowane namnożenie bakterii w organizmie. Dlatego uważa się, że są bezpieczne nawet dla osób z obniżoną odpornością, takich jak pacjenci onkologiczni, seniorzy czy osoby po ciężkich operacjach. W przypadku probiotyków istnieje minimalne ryzyko przeniesienia genów oporności na antybiotyki lub wystąpienia skutków ubocznych w postaci wzdęć czy biegunki, natomiast postbiotyki pozbawione są tych zagrożeń. Co więcej, instytucje regulacyjne dostrzegają ten wysoki poziom bezpieczeństwa – w 2021 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) oficjalnie zatwierdził pasteryzowaną bakterię Akkermansia muciniphila jako bezpieczny składnik żywności (tzw. novel food).
Dodatkową zaletą jest fakt, że postbiotyczne preparaty cechują się długą trwałością i stabilnością. Nie wymagają one specjalnych warunków przechowywania (takich jak chłodzenie) w takim stopniu jak żywe kultury bakterii. Łatwiej też zagwarantować stałą dawkę działających substancji w każdym podaniu preparatu postbiotycznego, ponieważ nie zależy to od żywotności mikroorganizmów. Oczywiście, również w przypadku postbiotyków należy zachować zdrowy rozsądek – powinny one pochodzić ze sprawdzonych źródeł. Należy je stosować zgodnie z zaleceniami specjalistów. Mimo wysokiego bezpieczeństwa, istotne jest śledzenie badań naukowych i rekomendacji ekspertów, by mieć pewność, że dany postbiotyk jest skuteczny i odpowiedni w danej sytuacji.
