Główne założenia klasyfikacji NOVA
System NOVA powstał w 2009 roku z inicjatywy brazylijskich dietetyków badających wpływ przetworzonej żywności na zdrowie. Podstawową ideą jest grupowanie produktów według stopnia ich przetworzenia, a nie według samego składu odżywczego czy pochodzenia. Dzięki temu można uwidocznić, że nawet zdrowe i naturalne składniki stają się mniej korzystne w zależności od zastosowanych procesów technologicznych. Klasyfikacja zachęca do preferowania pierwszej grupy – żywności nieprzetworzonej i minimalnie przetworzonej – jako podstawy zdrowej diety.
Klasyfikacja stała się fundamentem współczesnych programów edukacyjnych w dziedzinie żywienia, pomagając konsumentom zrozumieć, dlaczego jedne produkty są bardziej zalecane od innych. Dzięki prostemu podziałowi na kategorie system NOVA dostarcza jasnych wskazówek: wskazuje, jakie produkty powinny dominować w codziennej diecie, a których należy unikać lub ograniczać. W rezultacie staje się użytecznym narzędziem ułatwiającym wybór zdrowszych opcji spożywczych na każdym etapie planowania posiłku.
Nazwa NOVA nie jest akronimem – to umowna nazwa tego systemu. Pierwsze prace Monteiro i współautorów ukazały się w renomowanych czasopismach naukowych, co sprawiło, że klasyfikacja szybko zyskała popularność na świecie. W kolejnych latach koncepcja ta znalazła zastosowanie w wielu krajach – od Brazylii po Europę i Amerykę Północną – i stała się częścią oficjalnych zaleceń żywieniowych. Dzięki prostocie systemu NOVA stał się impulsem do dalszych badań nad wpływem stopnia przetworzenia żywności na zdrowie.
Podstawowe grupy produktów w klasyfikacji NOVA
Klasyfikacja NOVA wyróżnia cztery grupy produktów spożywczych, opisane poniżej:
- Grupa 1: żywność nieprzetworzona lub minimalnie przetworzona, czyli produkty naturalne takie jak świeże warzywa i owoce, nasiona, pełne ziarna, orzechy, mięso, ryby, jaja czy niesłodzone mleko. Produkty te można poddać prostym procesom przedłużającym trwałość (np. mrożenie, suszenie, pasteryzacja), które nie zmieniają składu odżywczego.
- Grupa 2: składniki kulinarne otrzymane z grupy 1 przez tradycyjne procesy (np. mielenie zboża na mąkę, tłoczenie oleju, wydzielanie masła z mleka, rafinacja cukru). Do tej grupy należą oleje, tłuszcze, cukier, sól, mąka czy syropy. Same w sobie stanowią bazę do przygotowania potraw i dodają energii lub smaku potrawom.
- Grupa 3: żywność przetworzona, która powstaje w wyniku połączenia produktów z grupy 1 i 2 przy użyciu prostych metod (np. fermentacja, peklowanie, konserwowanie w puszkach). Przykłady to pieczywo na zakwasie, konserwy warzywne w soli lub occie, gotowe sery, domowe wędliny czy świeże soki warzywne. Artykuły te zawierają zwykle niewiele dodatków i stanowią tradycyjne produkty kuchni domowej lub rzemieślnicze.
- Grupa 4: żywność wysoko przetworzona (tzw. ultraprzetworzona), czyli gotowe produkty przyrządzane przemysłowo z użyciem licznych procesów i dodatków. Do tej kategorii zaliczają się słodzone napoje gazowane, słodycze, chipsy, gotowe dania instant, paczkowane przekąski, przetworzone mięsa (np. parówki, konserwy), płatki śniadaniowe z dodatkami czy fast foody. Charakteryzują się wysoką zawartością soli, cukru, tłuszczu i sztucznych substancji poprawiających smak i trwałość produktów.
Właśnie ta różnica w technologii produkcji i dodatkach odróżnia poszczególne grupy. Konsumpcja żywności z grupy 1 zapewnia organizmowi niezbędne witaminy, minerały i błonnik, podczas gdy dominacja produktów z grupy 4 może prowadzić do nadmiaru kalorii, soli oraz cukru w diecie. Podział na grupy sprawia, że łatwiej dostrzec zawartość składników odżywczych w codziennym żywieniu oraz wyciągnąć wnioski dotyczące jakości diety.
Znaczenie klasyfikacji NOVA dla zdrowego odżywiania
Stosowanie klasyfikacji NOVA w analizie diety pozwala podkreślić wartość spożywania jak największej ilości produktów nieprzetworzonych. Dieta oparta głównie na pierwszej grupie charakteryzuje się większą zawartością błonnika, witamin i składników mineralnych oraz niższym udziałem sztucznych dodatków. Obfitość świeżych warzyw i owoców, pełnych zbóż czy naturalnych źródeł białka sprzyja prawidłowej pracy organizmu i profilaktyce chorób dietozależnych. Nadmiar żywności wysoko przetworzonej może z kolei zwiększać ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowo-naczyniowych.
Oddzielając produkty dozwolone (grupa 1 i 2) od tych najmniej korzystnych (grupa 4), klasyfikacja zachęca do świadomego wybierania składników. Wprowadzenie większej ilości pełnowartościowych produktów z grup 1 i 2 jest jednym z podstawowych zaleceń zdrowego odżywiania. Warto pamiętać, że o jakości diety decydują także procesy technologiczne – a te uwzględnia właśnie system NOVA, promując żywność mniej przetworzoną. System podkreśla zatem nadrzędną zasadę zdrowego odżywiania: im mniej przetworzony produkt, tym większe prawdopodobieństwo, że dostarczy organizmowi ważnych składników odżywczych i mniej zbędnych dodatków.
Liczne badania naukowe korzystały z grup NOVA do oceny wpływu diety na występowanie otyłości, cukrzycy typu 2 i innych chorób chronicznych. Wyniki tych analiz często potwierdzają, że wyższy udział żywności ultraprzetworzonej w diecie koreluje z gorszym stanem zdrowia. Takie dowody sprawiają, że klasyfikacja NOVA zyskała uznanie także w środowisku medycznym i przyczynia się do popularyzacji zdrowego stylu życia.
Zalecenia dietetyczne a klasyfikacja NOVA
System NOVA zyskał uznanie międzynarodowych instytucji zdrowotnych. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oraz Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w dokumentach dotyczących żywienia podkreślają negatywny wpływ żywności ultraprzetworzonej na stan zdrowia społeczeństw. Również w krajowych zaleceniach żywieniowych – przede wszystkim w Brazylii – stosuje się podejście oparte na tej klasyfikacji. Eksperci rekomendują ograniczanie spożycia produktów z grupy 4 oraz zachęcają do przygotowywania posiłków z naturalnych składników we własnej kuchni.
Warto wspomnieć, że również polskie wytyczne żywieniowe kładą nacisk na nieprzetworzoną żywność i samodzielne przygotowywanie posiłków. Choć klasyfikacja NOVA powstała w Brazylii, jej zasady odpowiadają ogólnym zaleceniom zdrowego żywienia: promują większy udział warzyw, owoców i produktów zbożowych w diecie oraz gotowanie w domu zamiast polegania na gotowych daniach.
W praktyce oznacza to wybieranie składników codziennych posiłków w możliwie jak najprostszej formie. Zamiast gotowych dań i słodzonych napojów warto sięgać po świeże produkty, a przyprawy czy oleje roślinne dodawać samodzielnie. Dzięki takiemu podejściu można ograniczyć spożycie nadmiaru soli, tłuszczów nasyconych i chemicznych dodatków, co wspiera długofalowo dobre zdrowie. Klasyfikacja NOVA stanowi więc doskonałe uzupełnienie ogólnych zasad zdrowego odżywiania, wskazując konkretne nawyki żywieniowe warte wprowadzenia do codziennego jadłospisu.
Zastosowanie klasyfikacji NOVA w codziennym żywieniu
W praktyce dietetycznej klasyfikacja NOVA może służyć jako narzędzie do komponowania zdrowych posiłków i planowania jadłospisu. Zasada jest prosta – wybierać produkty zawierające jak najmniej składników i dodatków. Oznacza to np. sięganie po całe owoce i warzywa zamiast gotowych soków, gotowanie na bazie surowych produktów zamiast korzystania z dań instant czy paczkowanych przekąsek. W ten sposób ograniczamy spożycie soli, cukru i tłuszczów nasyconych, a w diecie pojawia się więcej naturalnych witamin i błonnika.
Codzienna praktyka pokazuje, że wystarczy przyjąć prostą zasadę: im bardziej naturalne składniki w potrawie, tym jej poziom przetworzenia jest niższy. Nawet bez dokładnego liczenia grup produktów, przyzwyczajenie się do czytania składu i unikanie artykułów z wieloma dodatkami ułatwia zdrowe wybory. Taka zmiana myślenia może stać się nowym nawykiem – na przykład wybieranie pieczywa na zakwasie zamiast białego tostowego czy przygotowywanie domowych zup zamiast gotowych kostek rosołowych.
Warto również korzystać z produktów przygotowywanych tradycyjnymi metodami – na przykład domowego pieczywa na zakwasie, fermentowanych przetworów warzywnych czy naturalnych przypraw. Takie domowe dania zazwyczaj zaliczają się do niższych grup NOVA i dostarczają więcej pożywnych składników. Ponadto istnieją aplikacje mobilne i internetowe narzędzia, które pomagają sprawdzić stopień przetworzenia produktów – po zeskanowaniu kodu kreskowego lub wyszukaniu nazwy artykułu system podpowiada grupę NOVA. To dodatkowe wsparcie ułatwia wprowadzanie zasad klasyfikacji w codzienne wybory żywieniowe.
Korzyści ze stosowania klasyfikacji NOVA
Stosowanie klasyfikacji NOVA niesie ze sobą kilka istotnych zalet. Przede wszystkim jest to narzędzie bardzo praktyczne i zrozumiałe dla konsumenta – logiczny podział na grupy ułatwia podejmowanie decyzji zakupowych i planowanie posiłków. System zachęca do szybkiego sprawdzenia, czy żywność zawiera jak najmniej składników i dodatków (co zwykle oznacza niższe przetworzenie). Dzięki temu każdy może samodzielnie ocenić stopień przetworzenia produktu i lepiej dobierać te, które wspierają zdrowie i dobre samopoczucie.
- Łatwiejsze wybory: dzięki prostej klasyfikacji konsumenci mogą szybciej rozpoznać żywność ultraprzetworzoną i unikać jej, co wspiera świadomość żywieniową.
- Promowanie jakości: klasyfikacja motywuje do sięgania po produkty naturalne i pełnowartościowe, podnosząc ogólną jakość diety.
- Wspomaganie edukacji: dietetycy i specjaliści wykorzystują system NOVA jako narzędzie edukacyjne, co może poprawić efektywność porad dietetycznych.
- Ograniczenie ryzyka: zmniejszając udział żywności wysoko przetworzonej, system może przyczynić się do lepszej kontroli masy ciała oraz mniejszego ryzyka chorób metabolicznych.
Dzięki tym zaletom klasyfikacja NOVA jest cennym wsparciem dla zdrowych nawyków żywieniowych i pomaga utrzymać dietę na wysokim poziomie odżywczym.
Wyzwania i ograniczenia klasyfikacji NOVA
Chociaż system NOVA jest szeroko stosowany, należy pamiętać o jego ograniczeniach. Po pierwsze, klasyfikacja nie uwzględnia szczegółowo wartości odżywczej produktu – może więc traktować wysoce przetworzony olej roślinny i pełnoziarniste ziarno w podobny sposób, mimo różnych składników odżywczych. Po drugie, rozróżnienie między grupami może być niejasne – wiele produktów łączy cechy kilku kategorii. Naukowcy zwracają uwagę, że granice między grupami są umowne, a wpływ produktu na zdrowie zależy nie tylko od stopnia przetworzenia, ale również od ogólnego stylu życia i diety.
Pomimo tych wyzwań klasyfikacja NOVA nadal bywa użyteczna w praktyce dietetycznej. Dzięki niej łatwiej jest planować posiłki i unikać nadmiernego spożycia wysoko przetworzonej żywności. System podkreśla, że dieta oparta na produktach niskoprzetworzonych sprzyja zdrowiu. Ważne jest jednak świadome korzystanie z tej klasyfikacji, nie ograniczając się wyłącznie do jej podziału, lecz również uwzględniając wartość odżywczą i kaloryczność wybieranych pokarmów.
Należy też pamiętać, że klasyfikacja NOVA dotyczy pojedynczych produktów, a nie całych dań. Nawet zdrowa sałatka (grupa 1) może stracić część zalet, jeśli dołożymy do niej wysoko przetworzony sos (grupa 4). Dlatego ważne jest komponowanie potraw w sposób świadomy: bazować na jak najbardziej nieprzetworzonych składnikach, a dodatki z grupy 4 traktować jako wyjątek. To zapobiega błędnym interpretacjom – na przykład „sałatka z dodatkiem dressingu” wciąż pozostaje daniem głównie z naturalnych produktów.
Podsumowując, mimo pewnych ograniczeń, klasyfikacja NOVA stanowi cenne narzędzie uświadamiające, jak duża część diety opiera się na żywności przetworzonej i jak można ją zredukować, by wspierać zdrowie. Podkreśla znaczenie naturalnych produktów, ale nie zastępuje kompleksowej oceny diety. Najlepsze rezultaty osiąga się, łącząc ją z innymi zasadami zdrowego odżywiania – kontrolą kalorii, różnorodnością posiłków i zachowaniem umiaru – co sprzyja utrzymaniu zbilansowanej diety i dobrego samopoczucia.
