Budowa i funkcje Lipoproteiny(a)
Lipoproteina(a) (Lp(a)) to unikalna frakcja lipidów krążących we krwi. Składa się z cząsteczki LDL (zawierającej białko ApoB) oraz specyficznego białka apolipoproteiny(a). Apolipoproteina(a) ma strukturę zbliżoną do plazminogenu, co nadaje Lp(a) właściwości prozakrzepowe – z jednej strony transportuje cholesterol, a z drugiej może zaburzać rozpuszczanie skrzepów. Dzięki tej budowie Lp(a) przyczynia się do odkładania się tłuszczów w ścianie tętnic.
W organizmie Lp(a) powstaje głównie w wątrobie i krąży we krwi przez całe życie praktycznie bez zmian. Wyróżnia się wiele wariantów cząsteczki Lp(a), zależnych od długości łańcucha w białku apo(a). Cząsteczki o mniejszych wymiarach są bardziej miażdżycorodne i mogą podnosić ryzyko chorób serca w większym stopniu. Dzięki temu, że Lp(a) jest złożona z komponentów białkowych i tłuszczowych, pełni rolę transportera cholesterolu, ale – w przeciwieństwie do HDL – działa na korzyść rozwoju zmian miażdżycowych. Dodatkowo odróżnia ją charakterystyczna rola w patogenezie miażdżycy: Lp(a) ma tendencję do odkładania się w wewnętrznej błonie naczyń krwionośnych, gdzie sprzyja powstawaniu płytki miażdżycowej. Dzięki połączeniu funkcji transportera cholesterolu i działaniu prozakrzepowemu pełni unikalną rolę, którą w praktyce określa się jako działanie sprzyjające miażdżycy i zakrzepom. Dlatego obecność nadmiernej ilości Lp(a) wiąże się z wyższym ryzykiem zawału serca czy udaru.
Znaczenie Lipoproteiny(a) dla zdrowia serca
Lipoproteina(a) stanowi niezależny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Podwyższone stężenie Lp(a) we krwi zwiększa prawdopodobieństwo powstania miażdżycy, czyli odkładania się blaszek miażdżycowych w naczyniach wieńcowych i całego układu krążenia. Zbyt wysoki poziom Lp(a) sprzyja również zakrzepom i uszkodzeniom śródbłonka naczyń, co oznacza większe ryzyko zawału serca, udaru mózgu czy choroby obwodowej tętnic. W praktyce osoby z podwyższonym Lp(a) mogą chorować na serce nawet w młodym wieku, mimo braku innych zaburzeń lipidowych czy czynników ryzyka.
Warto zaznaczyć, że około 20% populacji ma wrodzony wysoki poziom Lp(a) już od urodzenia. Często nie towarzyszą temu inne zaburzenia lipidowe – nawet przy prawidłowym poziomie cholesterolu czy LDL, podwyższona Lp(a) samodzielnie podnosi ryzyko. Lekarze wskazują na konieczność monitorowania tego parametru zwłaszcza u osób z rodzinną historią chorób serca. Utrzymanie Lp(a) w granicach normy bywa jednym z elementów profilaktyki sercowo-naczyniowej, choć poziom Lp(a) trudno zmodyfikować.
Świadomość obecności wysokiego Lp(a) umożliwia wcześniejsze wprowadzenie działań prewencyjnych. Choć sam proces powstawania blaszek miażdżycowych jest złożony, nadmiar Lp(a) przyspiesza ten proces poprzez wspomaganie zapalnych reakcji w naczyniach. Z tego powodu Lp(a) bywa nazywana ukrytą przyczyną problemów sercowych – chociaż jest mniej znana niż np. LDL, jej wysoki poziom może stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia.
Wpływ diety na poziom Lipoproteiny(a)
Przyjmuje się, że zmiany diety i stylu życia mają niewielki wpływ na sam poziom Lp(a). Choć zdrowe nawyki żywieniowe przynoszą korzyści dla układu krążenia, nie obniżają bezpośrednio stężenia Lp(a) znacząco. Wprowadzenie produktów bogatych w błonnik, warzywa, owoce czy kwasów tłuszczowych omega-3 poprawia ogólny profil lipidowy i zwiększa poziom „dobrego” cholesterolu HDL, ale efekt na Lp(a) pozostaje minimalny. Podobnie ograniczenie tłuszczów nasyconych czy zmiana nawyków ruchowych pomagają w obniżeniu LDL i trójglicerydów, lecz na poziom Lp(a) wpływają w ograniczonym stopniu.
Niektóre badania wykazały, że bardzo specyficzne diety mogą wpływać na Lp(a). Na przykład diety niskowęglowodanowe, bogate w tłuszcze nasycone, obniżają poziom Lp(a) o kilkanaście procent, a dieta ketogeniczna – nawet więcej (szacuje się około 15–26%). Jednak taki sposób żywienia może równocześnie podnieść poziom cholesterolu LDL oraz ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 i innych powikłań. Z tego powodu nie zaleca się radykalnej diety ketogenicznej wyłącznie w celu obniżenia Lp(a), gdyż korzyści są wątpliwe.
Dla zachowania zdrowia serca i równowagi lipidowej lepszym podejściem jest zbilansowana dieta:
- Dieta bogata w warzywa i owoce – źródła antyoksydantów i błonnika wspierają zdrowe naczynia krwionośne.
- Tłuszcze nienasycone – zawarte w olejach roślinnych, rybach i orzechach; obniżają cholesterol LDL i ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe.
- Ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans – mniejsze spożycie czerwonego mięsa, wyrobów smażonych i słodyczy pomaga utrzymać prawidłowy profil lipidowy.
- Zwiększenie aktywności fizycznej – regularne ćwiczenia poprawiają wydolność serca i metabolizm tłuszczów, chociaż nie zmniejszają bezpośrednio poziomu Lp(a).
Zalecenia żywieniowe przy podwyższonym Lp(a)
Chociaż dieta nie obniża bezpośrednio poziomu Lp(a), mądrze dobrane posiłki poprawiają ogólną kondycję układu krążenia. Przy wysokim Lp(a) warto skupić się na zasadach diety przeciwmiażdżycowej: jeść więcej warzyw, owoców oraz produktów pełnoziarnistych, a ograniczyć tłuszcze nasycone, cholesterol i nadmiar soli. Zamiast tłustych mięs wybieraj chude mięso, ryby, rośliny strączkowe i zdrowe oleje roślinne. Dodatkowo błonnik pokarmowy (np. w owsiance, roślinach strączkowych) oraz sterole roślinne znajdują się w niektórych produktach i mogą przyczyniać się do nieznacznego obniżenia poziomu cholesterolu.
- Dieta bogata w warzywa i owoce: dostarczają antyoksydantów i witamin, wspierają zdrowie naczyń krwionośnych.
- Produkty pełnoziarniste i rośliny strączkowe: są źródłem błonnika pokarmowego, który obniża poziom LDL i reguluje gospodarkę węglowodanową.
- Ryby i zdrowe tłuszcze: tłuszcze omega-3 (z ryb, oliwy, orzechów) obniżają trójglicerydy i poprawiają profil lipidowy.
- Ograniczenie tłuszczów nasyconych i cholesterolu: unikaj tłustych wędlin, smażonych potraw i pełnotłustego nabiału, aby ograniczyć wzrost „złego” cholesterolu.
- Umiarkowanie soli i cukru: nadmiar zwiększa ciśnienie krwi i ryzyko miażdżycy, dlatego warto dążyć do ich ograniczenia.
Badanie i normy Lipoproteiny(a)
Oznaczenie poziomu Lp(a) wykonuje się z krwi żylnej podczas badania laboratoryjnego. Pobranie krwi zazwyczaj odbywa się na czczo, bez konieczności specjalnego przygotowania pacjenta. Badanie Lp(a) wykonuje się zazwyczaj przy ocenie lipidogramu. W praktyce rekomenduje się oznaczenie Lp(a) przynajmniej raz w życiu u każdego dorosłego, a zwłaszcza wtedy, gdy w młodym wieku wystąpił zawał serca lub udar, bądź gdy poziom cholesterolu pozostaje wysoki mimo leczenia. Polskie towarzystwa kardiologiczne rekomendują nawet oznaczenie Lp(a) u dzieci z podejrzeniem rodzinnej hipercholesterolemii.
Wynik badania Lp(a) podaje się w jednostkach masy (najczęściej mg/dl) lub molowych (nmol/l). Za prawidłowy uważa się poziom poniżej około 30 mg/dl (75 nmol/l), choć dokładne normy mogą się różnić w zależności od laboratorium i metody pomiaru. Wynik powyżej tej granicy oznacza podwyższone ryzyko. Należy pamiętać, że interpretacja wyników zawsze wymaga oceny lekarza, który uwzględni całościowy profil lipidowy i historię pacjenta.
Wskazania do badania Lp(a):
- wystąpienie przedwczesnej choroby serca lub udaru w rodzinie (u bliskich krewnych),
- stwierdzona rodzinna hipercholesterolemia lub bardzo wysoki poziom cholesterolu LDL,
- wysokie ryzyko sercowo-naczyniowe (np. cukrzyca, otyłość) i konieczność pełnej oceny lipoprotein,
- potrzeba oceny przyczyn utrzymującego się wysokiego cholesterolu mimo leczenia statynami.
Czynniki ryzyka i profilaktyka związane z Lipoproteiną(a)
Poziom Lp(a) zależy przede wszystkim od dziedzicznych uwarunkowań – szacuje się, że aż 90% jego wartości wynika z genów. Niemniej jednak niektóre czynniki mogą wpływać na jego stężenie: u kobiet Lp(a) może wzrastać po menopauzie, a choroby przewlekłe (takie jak niewydolność nerek czy wątroby) mogą dodatkowo modyfikować wynik. Zmiana stylu życia i regularne ćwiczenia fizyczne mają minimalny wpływ na poziom Lp(a), ale istotnie poprawiają ogólną kondycję układu krążenia.
Podstawową strategią profilaktyki przy wysokim Lp(a) jest kontrola wszystkich pozostałych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. Oznacza to utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularną aktywność ruchową oraz leczenie nadciśnienia tętniczego czy cukrzycy w porozumieniu z lekarzem. Dodatkowo lekarze mogą zalecić specjalistyczne terapie obniżające Lp(a) (np. niacyna czy nowoczesne leki antylipemiczne), ale fundamentem pozostaje zdrowy styl życia.
- Czynniki genetyczne: uwarunkowania rodzinne decydują o poziomie Lp(a) – jeśli krewni mają wysoki Lp(a), ryzyko u Ciebie może być zwiększone.
- Czynniki hormonalne: u kobiet poziom Lp(a) zwykle wzrasta po menopauzie.
- Choroby towarzyszące: przewlekłe schorzenia nerek, wątroby lub tarczycy mogą wpłynąć na stężenie tej lipoproteiny.
- Styl życia: choć regularna aktywność fizyczna nie obniży znacząco Lp(a), zdecydowanie chroni serce i naczynia, poprawiając ciśnienie, stężenie lipidów i ogólną kondycję.
